Presenteïsme: de blinde vlek op de werkvloer

Wat is presenteïsme?

Presenteïsme wordt omschreven als het gedragspatroon waarbij iemand ondanks fysieke of psychische gezondheidsproblemen toch aanwezig is op het werk, maar door verminderde belastbaarheid of andere belemmeringen niet volledig kan functioneren. Vanuit een productiviteitsperspectief is het een situatie waarin een werknemer wel op het werk aanwezig is, maar waarbij een fysieke of mentale aandoening de kwaliteit en kwantiteit van het werk (sterk) negatief beïnvloedt.

Presenteïsme staat overigens haaks op absenteïsme: bij absenteïsme blijft iemand thuis wegens ziekte en heeft iemand in die zin de mogelijkheid om te herstellen; bij presenteïsme bestaat die mogelijkheid niet of nauwelijks. We hebben het hier dus niet over aanwezigheid op het werk die voortkomt uit motivatie, werklust of loyaliteit. Nee, presenteïsme wijst eerder op een structurele of tijdelijke mismatch tussen iemands belastbaarheid en de eisen van het werk, waarbij herstel en prestaties onder serieuze druk komen te staan.

Waarom aanwezigheid niet genoeg is

Zodra een collega na verzuim weer zichtbaar aanwezig is op de werkvloer, ontstaat er meestal een gevoel van verlichting en opluchting. Collega’s hoeven minder taken op te vangen, leidinggevenden zien weer beweging en HR krijgt het gevoel dat de re-integratie de goede kant op gaat. Die opluchting is op zichzelf begrijpelijk, maar zegt nog weinig over de vraag of iemand ook duurzaam kan blijven functioneren. Iemand kan op de werkvloer (terug) zijn en toch nog veel moeite hebben met tempo, concentratie, fysieke belasting, voorspelbaarheid, samenwerking of herstelmomenten.

Presenteïsme beperkt zich echter niet tot situaties na of tijdens verzuim. Het kan ook voorkomen wanneer iemand zich helemaal niet ziek meldt, terwijl gezondheidsklachten, vermoeidheid, stress of andere beperkingen het functioneren wel beïnvloeden. Er is dan geen formeel verzuim of re-integratietraject, maar iemand probeert het werk toch vol te houden, vaak met extra inspanning of ten koste van herstel.

In beide situaties kan druk om aanwezig te blijven een rol spelen. Die druk kan voortkomen uit vrees voor negatieve gevolgen van afwezigheid, sociale verwachtingen van collega’s, economische onzekerheid, een gevoel van onvervangbaarheid of een werkcultuur waarin fysieke aanwezigheid zwaarder weegt dan wat iemand feitelijk en duurzaam kan dragen.

Voorbeelden van presenteïsme

Presenteïsme kent verschillende verschijningsvormen en is zoals gezegd niet altijd zichtbaar als gevolg van (frequent) verzuim. Het gaat om subtiele signalen dat het werk nog niet goed (meer) aansluit bij wat iemand aankan. Denk aan:

• Een werknemer met mentale of werkgerelateerde klachten is aanwezig op de werkvloer, maar functioneert duidelijk langzamer, heeft moeite met concentratie of maakt taken niet af.
• Een werknemer met rugklachten blijft werken, maar vermijdt tilwerk waar mogelijk en vraagt collega’s vaker om hulp.
• Een werknemer neemt deel aan overleg, maar raakt snel geïrriteerd of overprikkeld door deadlines, onderbrekingen of conflicten.
• Een werknemer haalt het einde van de werkdag, maar heeft daarna nauwelijks nog energie over voor thuis.

In zulke situaties kan het aan de buitenkant lijken alsof iemand ‘normaal’ meedraait. Voor een arbeidsdeskundige blijft echter de vraag of het werk werkelijk passend en duurzaam uitvoerbaar is, of dat iemand vooral probeert vol te houden.

Negatieve gevolgen van presenteïsme

Presenteïsme kan op termijn zwaarder wegen dan het in eerste instantie lijkt. Een werknemer kan er in het slechtste geval er ook voor kiezen om harder te gaan werken om achterstanden in te halen, extra taken oppakken door de ervaren druk of proberen te bewijzen dat het “weer gaat”. Dat raakt ook aan het onderwerp overcompensatie, waar ik in een volgend artikel verder op zal ingaan. Overcompensatie kan naar buiten toe worden geïnterpreteerd als inzet, herstel of betrokkenheid, terwijl het werk intern meer vraagt dan op langere termijn houdbaar is. Binnen presenteïsme kan dit bijdragen aan een negatieve spiraal: iemand zet meer inspanning in, krijgt minder ruimte voor herstel en raakt daardoor verder uit balans. Dat kan de kans op (nieuwe) uitval vergroten en het verzuim complexer of langduriger maken.

Onzekerheid voor werknemer en werkgever

Het lastige van presenteïsme is dat er op de achtergrond vaak meer onzekerheid ontstaat bij de werknemer. Omdat iemand zoals gezegd niet of nauwelijks toekomt aan herstel, ook niet altijd met de juiste ondersteuning, kan hij of zij zich steeds meer alleen voelen. Daarnaast kunnen zorgen ontstaan over de vraag of het werk op langere termijn nog vol te houden is. Die aanhoudende onzekerheid kan op zichzelf al belastend zijn.

Tegelijkertijd kan de werkgever denken dat er niets bijzonders aan de hand is, juist omdat de werknemer aanwezig is. Daardoor kunnen belangrijke signalen worden gemist. Zo ontstaat gemakkelijk een onuitgesproken verschil in perceptie op de werkvloer, dat na verloop van tijd wellicht steeds lastiger bespreekbaar wordt.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar aanwezigheid te kijken, maar ook tijdig naar het volledige werkbeeld: taken, uren, tempo, belasting, randvoorwaarden en perspectief.

Waar een arbeidsdeskundig onderzoek waarde toevoegt

Een (preventief) arbeidsdeskundig onderzoek kan helpen om de situatie zorgvuldig te ordenen en concreet in kaart te brengen. Juist omdat presenteïsme niet altijd zichtbaar wordt in verzuimcijfers, is het arbeidsdeskundig relevant om het volledige werkbeeld preventief te beoordelen. De centrale vraag verschuift dan van:

“is iemand (weer) aan het werk?” naar “is dit werk, onder deze omstandigheden, passend en duurzaam uitvoerbaar?”

Daarbij kunnen o.a. deze vragen relevant zijn:

• Is volledige of duurzame werkhervatting in het eigen werk nog realistisch?
• Zijn er aanpassingen tijdelijk of structureel nodig?
• Welke taken, uren of omstandigheden vormen het grootste knelpunt?
• Is spoor 1 nog voldoende kansrijk?
• Moet spoor 2 tijdig nadrukkelijker worden onderzocht?

Verder lezen

Zoals eerder aangegeven raakt dit onderwerp ook aan overcompensatie tijdens re-integratie. Overcompensatie verdient echter afzonderlijke aandacht, omdat het verder gaat dan alleen overcompensatie bij presenteïsme. Dit gedrag kan voortkomen uit persoonlijke factoren zoals loyaliteit, verantwoordelijkheidsgevoel of bewijsdrang, maar ook uit werkcultuur, professionele normen, arbeidsethos of druk vanuit de organisatie. Intrigerende thema’s dus!

In een volgend artikel ga ik hier dieper op in. Ik nodig u van harte uit om binnenkort terug te komen voor: Overcompensatie bij re-integratie: de verborgen prijs van ‘Het gaat goed’…

Wilt u zich verder verdiepen in presenteïsme? TNO publiceerde eerder een
longitudinaal onderzoek onder Nederlandse werknemers.
Daarin werden werknemers over een langere periode gevolgd om te onderzoeken welke factoren samenhangen met presenteïsme en welke gevolgen dit kan hebben.

Ongeveer 60% van de respondenten gaf aan ondanks klachten toch te gaan werken. Emotionele uitputting bleek daarbij een belangrijke voorspeller van later ziekteverzuim en presenteïsme.